Türk Hümanizmini Besleyen Temel Kaynaklar

The Fundamental Sources that Nourished Turkish Humanism

Abstract

İslam Tasavvuf geleneği Türk Hümanizminin özel yeri ve önemi vardır. Türk Hümanizmini besleyen temel kaynaklar İslam Sufizminin sıra yanı eski Türk inancı olan Tengricilik de merkezi kaynak olmak ortaya çıkıyor. Türk Tengricilik inancı, çok eski çağlarda Avrasya bozkırlarında Türk kabileleri arasında ortaya çıkan Kamçılık ve Animizme dayalı dini bir inançtır. Bugün birçok araştırmacıya göre Tengricilik daha sonra ortaya çıkacak bütün dinlerin ana faaliyetlerini temsil etmektedir. Bu inanca göre Gök'ün ulu Tini Tanrıdır. Tanrının bütün evrenin yaratıcısı ve tamamlayıcısıdır.

Antik Çağla ile birlikte Batıda ortaya çıkan gelişmeler ekoller ve onların sorunlarının sürecinin Batı uygarlığı ortaya çıktı. Batı uygarlığını besleyen temel değişim ve dönüşümlerin, sırasıyla Antik Yunan, Roma, daha sonra 14.yy'dan 17.yy. başına kadar devam edecek olan Rönesans ve ardından 17.Yıl'dan 18.Yıl sonuna kadar devam edecek olan Aydınlanma Çağı ile birlikte Avrupa'da yaşanacak merkezi gelişecek. Batıyı besleyen temel özgürlük açılım ise “Hümanizm” anlayışı üzerine kurulmuştu. Stephen Law, hümanizmi şu şekilde tanımlamaktadır: “Geniş özet Hümanizm, insani değerler, çıkarlar ve insanın onuru üzerine kuruluşunun tamamının tamamlandığını” (Law, 2011).

Antik Çağ'ın kesintilerinden da beslenen İslam dünyasında özellikle 9. Yüzyıl ile 17. Yüzyıl arası İslam Rönesans'ı dönemi yaşamıştır. 11. Yüzyılla 17. Yüzyıl arası dönem ise tam bir Türk Rönesans'ı dönemidir. Joel L. Kraemer, İslam Felesefesi'nin dönüm noktası olarak “Farabicilik Çağı” şeklinde tanımlayarak, bu dönem 9. Yy. ve 10. Yıl olduğunu ve İslam Rönesans'ının başladığı dönem olarak bilindiğini vurguluyor. Türk düşünürü olan Farabi, “el-insaniye” adını verdiği yeni İslam formülünde hümanizm akımını başlatan ilk düşünürdür. Hümanizm, insanın merkezli bir şekilde öğretilmesidir.

Yusuf Hemedani ile Türk Sufizmi Yunus Emre'yi başlatan büyük bir gelişme. Yusuf Hemedani'nin öğrencisi olan Ahmed Yesevi ile Türk Aydınlamasının ilki oluşturularak, Ahi Evren, Hacı Bektaş Veli, Mevlâna Celaleddin Rumi, Barak Baba, Yunus Emre, Seyyid Nesimi, Hacı Bayram Veli, Şah İsmail Hatayi, Pir Sultan Abdal, Şeyh Bedreddin, Fuzuli, Karacaoğlan, Kul Himmet ve nice başka Türk Sufilerince devam ettirilmiştir.

Anahtar Kelimeler : Türk Hümanizmi; Türk Sufileri, Tengricilik; Tasavvuf, Mevlâna ve Yunus Emre