Mistisizmde Mimarlığın İnşası ve İslami Mimariye yaklaşım (Metafizik, Mekân ve Anlam Üzerine Analitik bir İnceleme)

The Construction of Architecture in Mysticism and the Approach to Islamic Architecture (An Analytical Study on Metaphysics, Space, and Meaning)

Abstract

Bu makale, mistik düşüncelerin mimari üzerinde kurucu şifresini, özellikle İslami mimari çözüm analitik-tahlilî bir çalışmayı incelemeyi sağlamaktadır. Temel varsayım, İslam mimarlığının yalnızca estetik veya işlevsel bir pratik olmadığı; tasavvufî ontoloji ve metafizik tasavvurun mekânda cisimleşmiş bir dili olduğudur. Nitel araştırma yaklaşımıyla yorumsal metin çözümlemesi, kapsamlı analiz ve karşılaştırmalı vaka incelemesi birlikte kullanıldı. Metin analizinde İbn Arabî'nin tecelli ve çalışmaları fikri, Gazâlî'nin nûr metafiziği ve Sühreverdî'nin işrâkî kozmolojisi; Mimari analizde ışık, merkez, kubbe, geometri, yazı ve öğeler halinde sınıflandırılmıştır. Alan tespitleri kapsamında İran'da İsfahan (Şeyh Lütfullah ve İmam/Şah Camii), Özbekistan'da Semerkand–Buhara (Registan medreseleri, Timurlu kullanılıyor) ve Türkiye'de Selçuklu–Osmanlı hattı (külliye, kubbe ve iç mekanların sürekliliği) belirlenmiş; yapıların mekansal kurgusu mistik kavramlarla ilişkilendirilerek okunmuştur. Bulgular, tevhid ilkesinin simetrisi/ritimi, nûr kavramının ışık rejimi, fenâ–bekâ merkezlinin merkezi ve süreklilik odaklı yerden yere taşındığını göstermektedir. Makale, İslami mimarinin kutsal mekan üretimi mistik bir bilinç teknolojisi olarak yeniden düşünmeyi öneriyor.

Anahtar Kelimeler: Mistisizm, İslami Mimari, Mekân, Metafizik, Tasavvuf