Ali Şir Nevâî’nin Eserlerinde Doğu Rönesansı’nın İnsan Tasavvuru ve Avrupa Rönesansı ile Karşılaştırmalı Değerlendirilmesi

The Human Conception of the Eastern Renaissance in the Works of Ali Şir Nevâî and Its Comparative Evaluation with the European Renaissance

Abstract

Bu makale, Ali Şir Nevâî'nin düşünce dünyasında şekillenen insan anlayışını "Doğu Rönesansı" kavramlarının çerçevesini ele almakta ve aynı dönemdeki Avrupa Rönesansı'nda hümanizm geleneğiyle karşılaştırmaktadır. Çalışma, geleneksel ve edebî verileri bütünleştiren karşılaştırmalı bir kuramsal çerçeve kullanarak Nevâî'nin insan, bilgi, ahlak ve toplumsal düzen üzerine incelerken Dante, Petrarca, Erasmus ve Pico della Mirandola gibi Avrupa hümanistlerinin metinleriyle paralellikler ve değişmeler kurmaktadır.

15'inci yüzyıl Timurlu kültür ortamında, klasik İslam hukukunun temelleri ve metafiziksel verileri ile Türk dilinin yükselişini birleştirici özgün bir entelektüel dönüşüm yaratmıştır. Nevâî'nin Hayretü'l-Ebrâr , Lisanü't-Tayr , Mahbûbü'l-Kulûb ve Hamse törenine yaptığı katkılar bu salonun yerini alır.

Sonuçlar, Nevâî'nin düşüncelerinin Avrupa Rönesansı'nın seküler hümanizmiyle bazı ortak temalara sahip olduğu, insanın kemale ayrılmasını ilahi aşk, adalet ve doğuştanlıkla temellendirerek farklı ve özgün bir "Doğu hümanizmi" ortaya konduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler: Ali Şir Nevâî; Doğu Rönesansı; Avrupa Rönesansı; Hümanizm; Karşılaştırmalı Edebiyat; Timurlular.