Edward Fitzgerald’ın Ömer Hayyam Rubai Çevirilerinin Çeviribilim, Yorumbilim ve Edebî Psikoloji Açısından Analizi

Analysis of Edward Fitzgerald’s Rendering of Omar Khayyam’s Rubaiyat within the context of Translation Studies, Hermeneutics, and Literary Psychology

Abstract

1. Yüzyılda yaşayan İran’ın önemli bilim insanlarından biri olan Ömer Hayyam’ın XVIII. Yüzyılda Batı'da rubaileriyle tanınan “İngiliz Hayyam” olarak anılan ve Hayyam’ın rubailerine yaptığı çeviriyle Doğu-Batı arasındaki köprüleri kuran, insanın manaya bakışını farklı diller ve yorumlamalarla önüne açan Edward Fitzgerald’ın çevirileri günümüzde hâlen okunmaktadır. Yapılan çalışmada, Hayyam’ın Farsça özgün hâliyle Fitzgerald’ın İngilizce yorumu ile Abdülbaki Gölpınarlı, Ali Güzelyüz, Ahmet Kırca ve Sabahattin Eyüpoğlu’nun Türkçe çevirileri, çeviribilim, yorumbilim ve edebî psikoloji açısından analiz edilmiştir. Çalışmada, insanlığın ihtiyaç duyduğu ortak değerlerin günümüz algısıyla yeniden yorumlanarak çeviriye yansımaları üzerinden iletilen mesajların güncellenmesi amaçlanmıştır. Çalışmanın asıl amacı, Danica Seleskovitch ve Marianne Lederer'in (1960) öncülüğünü yaptığı yorumlayıcı çeviri kuramı açısından analiz edilecek rubai çevirilerinin betimlemesini yapmak ve farklı çevirmenlerin rubai çevirileriyle örneklendirilmesini sağlamaktır. Çalışmanın bir diğer amacı, günümüzde dünyanın ve insanlığın ihtiyaç duyduğu birlik, bütünlük ve insani anlayışta ortaklık gibi hususlarda, bugünkü bilinçle Hayyam’ı yeniden ele almak, yorumlamak ve hatırlatmaktır. Friedrich Schleiermacher'in (1977) çeviribilim ve yorumbilim yöntemleri, edebî psikoloji değerlendirmeleri, Doğu-Batı ekseni, geçmiş-gelecek bakış açıları, birlik felsefesi ve çevirilerin özgünlüğü üzerinden rubai çevirilerinde karşılaştırma ve yorumlamalar yapılmıştır. Hayyam’ın zamansız rubailerinin bu çağda da zamanın ruhunu yakaladığı gözlemlenmiştir.

Anahtar Kelimeler: Çeviribilim, Yorumbilim, Edebî Psikoloji, Ömer Hayyam, Edward Fitzgerald.